انسان دارد كه آن ملاك در صنعت وجود ندارد . وحدت جامعهء انسانى وحدت فرهنگى است ، در اثر تبادل فرهنگ واقعاً يك شخصيت واحد واقعى به وجود مىآيد ، ولى در باب امور صناعى چنين چيزى در كار نيست . اگر ما گاهى مىگوييم در مجموع انسانها ، گاهى مىگوييم در واحد انسان ، براى اين است كه اكنون نمىخواهيم به‌طور صريح اين مسئله را طرح كرده باشيم . حالا گيرم كسى آمد گفت جامعه هم واحد اعتبارى است ، فقط نسلى مىرود نسل ديگرى سر جاى او مىنشيند ؛ بسيار خوب ، مثال ما اختصاص پيدا مىكند به فرد ، يعنى تكامل واقعى در فرد است و در جامعه نيست . پس حالا كه اين مسئله طرح شد ، براى اينكه در نوشته‌ها مضبوط شود ، به دنبال بحث تكامل واقعى و تكامل اعتبارى ، اين مسئله را ما عجالتاً طرح بكنيم كه آيا تكامل اجتماعى انسان ( نه تكامل ابزار ) يك تكامل واقعى است و يا يك تكامل اعتبارى ؟ آيا تكامل فرهنگى و تكامل معنوى انسان يك تكامل واقعى و فلسفى است به تمام معنى دقت ؟ واقعاً يك واحدى است كه اين واحد در تكاپوست و از نقص به كمال مىرود ؟ يا نه ، در اينجا هم معنايش اين است كه يك نسل ناقص مىرود نسل كاملتر به جاى او مىنشيند ، نه اين است كه آن تبديل شده به اين ؟ اين بستگى دارد به آن نظريه‌اى كه ما قبلًا طرح كرده‌ايم كه آيا وحدت جامعه وحدت واقعى است ؟ آيا اين حقيقت است كه جامعه داراى يك روح است و انسانها به منزلهء اندام و هيچ مجازى در اين نيست ؟ كه ما خودمان تا حدى به اين مطلب قائل هستيم . اگر اين مطلب را در جاى خودش قبول كرديم تكامل فرهنگى جامعه يك تكامل واقعى است نه مجازى ، و اگر آن نظريهء ديگر را قبول كرديم كه اصالت مال فرد است و جامعه امر اعتبارى است ( همان مسئلهء اصالت فرد و اصالت اجتماع ) بنابراين تكامل اجتماعى هم نظير تكامل ابزارى است يعنى جانشين شدن كامل به جاى ناقص است نه تبديل شدن ناقص به كامل . پس اين مطلب را همين قدر على المبنا اينجا مىگذاريم و از آن رد مىشويم چون در جاى خودش بحث كرده‌ايم . - در مورد تكامل حقيقى فرد انسان هم كسى مىتواند ترديد بكند با توجه به جملهء « من در يك رودخانه دو بار وارد نشدم » يا كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ « 1 » ، كه حتى در انسان در همهء مواد هم تكاملى نيست بلكه عدم هست و وجود . استاد : اين نظريه نظريهء انكار حركت است . سؤال خوبى است كه شما مىكنيد ولى جاى طرح آن

--> ( 1 ) الرحمن / 29 .